Բացահայտիր Սյունիքը - Տոլորսի ջրամբար. Հայկական «Սուզված» եկեղեցու առեղծվածը
Սյունիքի մարզի ամենատպավորիչ և յուրօրինակ տեսարժան վայրերից մեկը Տոլորսի ջրամբարն է, որը գտնվում է Սիսիան և Այրի գետերի միախառնման վայրում՝ Սիսիան քաղաքից ընդամենը 3 կմ դեպի հարավ:
Մոտ 1650 մետր բարձրության վրա գտնվող այս արհեստական լիճն ունի 4,5 կմ² մակերես և 82 միլիոն մ³ ջրային ծավալ:
Այն շահագործման է հանձնվել 1976 թվականին և այսօր առանցքային դեր ունի տարածաշրջանի էներգետիկայի ու ոռոգման համակարգում՝ սնելով Շամբի և Տաթևի ՀԷԿ-երը:
Սակայն ջրամբարի պատմությունը կապված է նաև մարդկային ճակատագրերի ու պատմական ժառանգության հետ։
1960-ականներին խորհրդային իշխանությունների որոշմամբ հին Տոլորս գյուղը տեղափոխվեց, իսկ դրա տեղում կառուցվեց ջրամբարը:
Գյուղացիները բնակություն հաստատեցին հարևանությամբ կառուցված նոր բնակավայրում, որտեղ նրանց համար կառուցվել էին բարեկարգ քարե տներ:
Ջրամբարի տարածքը հարուստ է հնագիտական շերտերով: Հին գյուղի տեղում հայտնաբերվել են ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանի դամբարաններ՝ լի ոսկյա զարդերով ու բրոնզե արձանիկներով, ինչը վկայում է այս վայրի հնամենի բնակեցվածության մասին:
Սակայն ամենացնցող հուշարձանը 1861 թվականին կառուցված Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին է, որը ջրամբարի կառուցման հետևանքով մասամբ հայտնվել է ջրի տակ:
Այն եզակի է նրանով, որ տարվա մեծ մասը մնում է ջրի մեջ: Գարնանը և ամռան սկզբին ջուրը կարող է հասնել մինչև գմբեթին, և տաճարին կարելի է մոտենալ միայն նավակով:
Միայն ամռան վերջին, երբ ջրի մակարդակն իջնում է, եկեղեցին ամբողջությամբ դուրս է գալիս ջրի երեսից՝ թույլ տալով այցելուներին մոտենալ ոտքով:
Տեղի բնակիչների շրջանում կան բազմաթիվ հավատալիքներ՝ կապված եկեղեցու հետ:
Պատմում են, որ երբ ջուրը սովորականից բարձր է լինում ու ծածկում է եկեղեցին, տարածաշրջանում ուժգին կարկուտ է տեղում՝ ոչնչացնելով բերքը, ինչը շատերը համարում են Աստծո պատիժ՝ սրբավայրն անտեսելու համար:
Թեև ժամանակին ջրի տակ մնալու վտանգի պատճառով եկեղեցու բակից խաչքարերն ու գերեզմանատունը տեղափոխվել են, տաճարի պատերը դեռևս ամուր կանգնած են՝ չնայած խոնավությունից առաջացած վնասներին:
Ազգային արխիվի տվյալներով՝ եկեղեցու շինարարությունը սկսվել էր Տեր-Մինասյանների կողմից դեռևս 1848 թվականին և տևել է շուրջ 13 տարի:
Տոլորսի ջրամբարը սովորական ջրային ավազան չէ, այլ մի յուրօրինակ կամուրջ՝ անցյալի ու ներկայի միջև: Այնտեղ, որտեղ մի ժամանակ եռում էր գյուղական կյանքը, այսօր լռություն է ու ջրային տարածություն, որի տակից ժամանակ առ ժամանակ հառնում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին՝ հիշեցնելով մեր մշակութային տոկունության մասին:
Կոորդինատները՝ 39.4758° N, 46.0261° E: