Բացահայտիր Սյունիքը - Թանահատի վանք. Սյունյաց աշխարհի կիսավեր հրաշալիքը
Թանահատի վանքը հայկական առաքելական կիսավեր վանական համալիր է, որը կառուցվել է 5-ից 7-րդ դարերում:
Այս պատմական հուշարձանը հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության արժեքավոր նմուշներից մեկն է:
Վանքի եկեղեցին, որը կրում է Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի անունը, իրենից ներկայացնում է միանավ բազիլիկ կառույց, իսկ նրա բեմը լրիվ պայտաձև կամարով է: Շինարարության համար օգտագործվել է տեղական կարմրավուն քար, ինչի պատճառով էլ տեղացիներն այն երբեմն անվանում են «Կարմիր վանք»:
Եկեղեցու թե՛ ներսի և թե՛ դրսի հատվածները շինված են խոշոր, սրբատաշ քարերով, և այն ունի երկու մուտք՝ հարավային և արևմտյան կողմերից:
Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից թվարկված Սյունիքի 30 խոշոր վանքերի և եկեղեցիների ցանկի՝ Սիսական տան բոլոր վանքերի գլուխն ու շնորհաշատության աղբյուրը եղել է Տաթևը, իսկ դրանից հետո երկրորդը համարվել է հենց Թանահատի վանքը:
Պատմիչը նաև պարզաբանում է վանքի անվան հետաքրքիր ծագումը. վանքի կրոնավորները սնվում էին միայն բանջարեղենով ու ընդեղենով, ինչպես նաև հրաժարվել էին թանից: Այդ պատճառով էլ նրանք կոչվեցին «թանահատներ» (թանից հատված), ինչից էլ առաջացել է վանքի անունը: Վանքը հիմնադրել է Մխիթար ճգնավորը, որի գերեզմանը նույնպես գտնվում է վանքի մոտակայքում:
Այժմ եկեղեցին կիսավեր վիճակում է: Համեմատաբար կանգուն է մնացել հյուսիսային պատը՝ գրեթե ամբողջությամբ, իսկ հարավային, արևելյան ու արևմտյան պատերը պահպանվել են մասնակիորեն՝ ունենալով մոտ 1,5-ից 2 մետր բարձրություն: Եկեղեցու տանիքը փլուզված է, և պահպանվել էր միայն բեմի կամարը, սակայն 1976 թվականին վերանորոգման աշխատանքների նախապատրաստման ժամանակ այն նույնպես փլուզվել է: Փլուզված կամարի քարերը համարակալվել են և եկեղեցուց մոտ 70 մետր հեռավորության վրա նույն ձևով դասավորվել:
Եկեղեցուց դեպի հարավ գտնվող սյունասրահից կանգուն է մնացել միայն մեկ սյուն՝ մոտ 1,8 մետր բարձրությամբ: 2013 թվականին հարավային պատից մի մեծ հատված պոկվել և թափվել է սյունասրահի մեջ՝ վնասելով սրահի գետնին ընկած սյունը: Վանքի տարածքում և շրջակայքում առկա են բազմաթիվ գերեզմանաքարեր, խաչքարերի մնացորդներ, ինչպես նաև քանդակազարդ խոյակների, սյուների, պատվանդանների ու քիվերի ամբողջական կամ վնասված կտորներ, որոնք լուռ վկայում են երբեմնի այս հզոր կառույցի վեհության ու գեղեցկության մասին:
Տեղակայումը. Հայաստանի Սյունիքի մարզ, Սիսիանի տարածաշրջան, Արևիս գյուղից 3 կմ դեպի հյուսիս, Թանահատ գյուղատեղի:
Կոորդինատները. 39°24′57″N 45°55′30″E: