Բացահայտիր Սյունիքը - Գորիս. Սյունյաց աշխարհի ժայռակերտ գոհարը
· Գորիս
Գորիսը Սյունիքի մարզի և ողջ Հայաստանի ամենաինքնատիպ ու հմայիչ քաղաքներից է, որի պատմությունը ձգվում է հազարամյակների խորքից մինչև մեր օրեր։
Այն կարևորագույն հանգույց է Երևան-Ստեփանակերտ ռազմավարական նշանակություն ունեցող ճանապարհին՝ գտնվելով մայրաքաղաքից մոտ 240 կմ և մարզկենտրոն Կապանից 69 կմ հեռավորության վրա։
Քաղաքը տեղակայված է Վարարակն գետի ափին՝ ծովի մակարդակից միջինում 1370 մետր բարձրության վրա, և շրջապատված է Սյունյաց լեռների հոյակերտ ժայռերով։
Գորիսի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս քարեդարյան ժամանակաշրջանից, ինչի մասին վկայում են քաղաքի արևելյան մասում գտնվող քարանձավային բնակավայրերը։
Պատմական աղբյուրներում բնակավայրը հիշատակվում է դեռևս մ.թ.ա. 8-րդ դարում Վանի թագավորության Ռուսա Ա արքայի սեպագիր արձանագրություններում՝ «Գուրիայա» անվամբ։
Քաղաքի ներկայիս տարածքում հայտնաբերվել է նաև Արտաշես Ա արքայի (մ.թ.ա. 189-160 թթ.) թողած սահմանաքարը՝ արամեերեն արձանագրությամբ, ինչը փաստում է տեղանքի կարևորությունը հին հայկական պետականության համար։
Միջնադարում Գորիսը կոչվել է Կյորես և հիշատակվել է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից, իսկ անվան ներկայիս գրելաձևն առաջին անգամ հանդիպում է 1624 թվականին՝ Բարսեղ Երեցի ձեռամբ։
Անվան ծագումնաբանությունը կապվում է հնդեվրոպական «գուոռ» (ժայռ) և «էս» (լինել) արմատներին, ինչը նշանակում է «ժայռոտ տեղ»։
Ժամանակակից Գորիսի հիմնադրումը որպես քաղաքային բնակավայր սկսվել է 1870 թվականին, երբ այն դարձավ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառի կենտրոնը։
Ի տարբերություն հայկական շատ այլ քաղաքների, Գորիսն առանձնանում է իր կանոնավոր հատակագծով. ուղիղ, միմյանց ուղղահայաց հատվող փողոցներով և խիստ պահպանված ճարտարապետական ոճով։
Քաղաքի դիմագիծը կերտում են սպիտակ սրբատաշ քարից կառուցված երկհարկանի տները՝ փայտյա նախշազարդ պատշգամբներով և կարմիր կղմինդրե տանիքներով։
Գորիսեցին իր քաղաքի պես ամուր է ու կանոնավոր։ Նա առանձնանում է զուսպ հպարտությամբ, աշխատասիրությամբ և «տնարար» տեսակով։
Գորիսեցին հայտնի է իր կշռադատված խոսքով, բնածին մտավորական շնչով և դիպուկ հումորով։ Նրանց հյուրասիրությունն առատ է, սակայն միշտ համեմված արժանապատիվ լրջությամբ։
Քաղաքի մշակութային կյանքը սերտորեն կապված է մեծանուն գրող Ակսել Բակունցի անվանը, ում տուն-թանգարանը քաղաքի կարևորագույն այցեքարտերից մեկն է։
Այսօր Գորիսը ոչ միայն պատմական ու մշակութային կենտրոն է, այլև կարևոր զբոսաշրջային հանգրվան դեպի Տաթևի վանք, Խնձորեսկի կամուրջ և Սյունյաց աշխարհի մյուս գանձերը ճանապարհորդողների համար։
Քաղաքն իր 24 հարակից գյուղերով շարունակում է մնալ Հայաստանի հարավային դարպասը՝ պահպանելով իր պատմական շունչն ու ուրույն կոլորիտը։
Գորիսի ճշգրիտ աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 39°30′28″ հս. լ. և 46°20′19″ արլ. ե.։