Բացահայտիր Սյունիքը-Գորիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի
· Գորիս
Գորիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին Սյունյաց աշխարհի ամենատպավորիչ և պատմականորեն հարուստ հոգևոր կառույցներից մեկն է, որն այսօր Սյունյաց թեմի առաջնորդանիստ տաճարն է:
Այս վեհաշուք կառույցի հիմնադրման պատմությունը սկիզբ է առնում 1897 թվականին, երբ Գորիսի ազդեցիկ Մելիք-Հյուսեինյան իշխանական տոհմի ներկայացուցիչները նախաձեռնեցին քաղաքում նոր հայկական եկեղեցու կառուցումը:
Դրա համար առկա էին լուրջ պատճառներ. Վարարակն գետի ձախ ափին տարածվող Հին Գորիս գյուղի եկեղեցուց օգտվելը քաղաքի բնակիչների համար կապված էր մեծ անհարմարությունների հետ, իսկ քաղաքում այդ ժամանակ գործող միակ հոգևոր կառույցը ռուսական եկեղեցին էր:
Նոր տաճարի կառուցման համար իրականացված դրամական միջոցների հանգանակությանը մասնակցեց ողջ քաղաքը, իսկ շինարարական աշխատանքները, ըստ բանավոր վկայությունների, ղեկավարեց հրավիրված իտալահայ ճարտարապետ:
Եկեղեցու հիմնադրումը թվագրվում է 1903 թվականով, երբ այն հանդիսավորությամբ օծվեց Մկրտիչ Ա Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի կողմից, իսկ արդեն 1904 թվականին այն պաշտոնապես բացվեց, թեև սկզբնական շրջանում դեռևս չուներ գմբեթ և սուրբ խորան:
Տաճարի պատերը ականատես են եղել հայոց պատմության բախտորոշ ու հերոսական դրվագների, որոնք սերտորեն կապված են Սպարապետ Գարեգին Նժդեհի անվանը:
1920 թվականին հենց այս եկեղեցում է կայացել Գարեգին Նժդեհի և Գոհար Դադալյանի պսակադրության արարողությունը:
Մեկ տարի անց՝ 1921 թվականի փետրվարին, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցում տեղի ունեցավ ևս մեկ պատմական իրադարձություն. այստեղ կազմակերպվեց Գարեգին Նժդեհին Սյունիքի սպարապետ օծելու հանդիսավոր արարողությունը, ինչը խորհրդանշում էր տարածաշրջանի հերոսական ինքնապաշտպանությունն ու ոգու արթնացումը:
Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո եկեղեցին կիսեց բազմաթիվ այլ հոգևոր օջախների տխուր ճակատագիրը:
Այն գործեց մինչև 1926 թվականը, որից հետո փակվեց խորհրդային իշխանությունների կողմից և երկար տարիներ օգտագործվեց որպես հացամթերման պահեստ:
Հետագայում՝ ընդհուպ մինչև 1988 թվականը, շենքում տեղակայված էր քաղաքի երկրագիտական թանգարանը:
Եկեղեցու վերածնունդն ու հոգևոր կյանքի վերականգնումը սկսվեց միայն 1989 թվականի դեկտեմբերին, երբ այն վերաբացվեց հավատացյալների համար:
Կառուցման ու ամբողջացման հաջորդ կարևոր փուլն իրականացվեց 1984-1997 թվականներին, երբ ճարտարապետ Սևադա Զաքարյանի նախագծով վերջապես կառուցվեցին տաճարի վեհաշուք գմբեթն ու սուրբ խորանը:
Ճարտարապետական տեսանկյունից եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառույց է, որն աչքի է ընկնում իր իսկապես եզակի ու ինքնատիպ շարվածքով:
Պատերը շարված են 25 x 25 սմ չափերի սրբատաշ, միանման ելուստներով իրար ագուցված որձաքարից (բազալտ), իսկ նրանց միջև եղած կարանները լցված են ամուր կրաշաղախով:
Կառույցն ունեցել է երեք մուտք՝ հյուսիսային, հարավային և արևմտյան, սակայն վերջին շինարարական վերակառուցումների ժամանակ հյուսիսային ու հարավային մուտքերը փակվել են:
Պատերից յուրաքանչյուրի վրա առկա են երեքական լուսամուտներ, իսկ բոլոր մուտքերի բացվածքներն ու պատուհանները գեղեցիկ կերպով եզերված են գորշավուն սրբատաշ բազալտով:
Եկեղեցու հյուսիսային պատին խնամքով ագուցված է արձանագրություն, որտեղ թվարկված են ինչպես հին, այնպես էլ նոր կառուցող վարպետների և երկրորդ փուլի աշխատանքներին աջակցած բարերարների անունները:
Տաճարի չափերն ու ինժեներական տվյալները հստակորեն փաստում են նրա մոնումենտալության մասին. առանց գմբեթի եկեղեցու բարձրությունը կազմում է 12 մետր, գմբեթը կառուցելուց հետո այն հասել է 25 մետր 70 սանտիմետրի, իսկ գմբեթը պսակող խաչի հետ միասին ընդհանուր բարձրությունը կազմում է 28 մետր:
Դեպի արևելք նայող բրոնզապատ մետաղյա խաչը պատրաստվել է ճարտարապետ Սևադա Զաքարյանի գծագրով՝ գորիսեցի տաղանդավոր մետաղագործ Ռազմիկ Դոլունցի կողմից:
Իսկ սուրբ սեղանը, թմբուկն ու վեղարը կառուցել են տեղացի հայտնի վարպետներ Վլադիմիր Սարգսյանը, Արամայիս Ճատունցը, Միհրան Թևոսյանը, Արշակ Առաջելյանը, Սուրիկ Թելունցը, Ալբերտ Սահակյանը, Գարուն Իսախանյանը և Գարուն Քաթանյանը:
Եկեղեցու հարակից բակը նույնպես հարուստ է պատմական շեշտադրումներով. այստեղ ամփոփված են X-XVIII դարերով թվագրվող արժեքավոր խաչքարեր ու տապանաքարեր:
Բացի այդ, բակի հյուսիսային կողմում 2005 թվականին, դարձյալ Սևադա Զաքարյանի նախագծով, տեղադրվել է հուշարձան՝ նվիրված հայրենիքի համար իրենց կյանքը զոհաբերած հայորդիների հավերժ հիշատակին:
Այսօր տաճարը պաշտոնապես ընդգրկված է Գորիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում:
Տեղակայումը՝ Հայաստան, Սյունիքի մարզ, քաղաք Գորիս, կենտրոնական հրապարակից 200 մետր հարավ-արևելք:
Կոորդինատները՝ 39°30′18″N 46°20′43″E: