Ճանաչենք Սյունիքի մարզի մեծերին - Արամ Մանուկյան. Պետականության հիմնադիրն ու անկոտրում կամքի խորհրդանիշը
Արամ Մանուկյանը (Սարգիս Հովհաննիսյան) հայոց պատմության այն բացառիկ դեմքերից է, ում տիեզերական էներգիայի, կազմակերպչական անհավանական տաղանդի և հայրենասիրության շնորհիվ 1918 թվականին մոխիրներից հառնեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։
Ծնվել է 1879 թվականի մարտի 19-ին։
Նա ծնունդով Սյունյաց աշխարհից է՝ Ռուսական կայսրության, Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառի Զեյվա գյուղից (այժմ՝ ՀՀ Սյունիքի մարզի Դավիթ Բեկ գյուղ)։
Հայոց նորագույն պետականության հիմնադիրը, ՀՀ ներքին գործերի նախարարը և ՀՅԴ կուսակցության ականավոր անդամ։
Նա հերոսաբար ղեկավարել է Վանի ինքնապաշտպանությունը, եղել է Վանի նահանգապետն ու Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կառավարության առանցքային անդամներից մեկը։
Շուշիում դերձակություն անող եղբոր օգնությամբ ավարտել է Շուշիի Ագուլյաց ծխական ուսումնարանը։ 1890 թվականին ընդունվել է Շուշիի թեմական դպրոցը, որտեղից, սակայն, Դաշնակցության ազգեցությամբ տեղի ունեցած խռովահույզ ցույցերից հետո ընկերների հետ վտարվել է։
Այնուհետև ընդունվել և 1907 թվականին ավարտել է Երևանի թեմական դպրոցը։
1901-1903 թթ. Ընդգրկվելով հայ ժողովրդի հակացարական պայքարի մեջ՝ գործել է Բաքվում, Գանձակում, Թիֆլիսում, Ալեքսանդրապոլում և Կարսում։
1903 թ. Կարսում զբաղվել է Արևմտյան Հայաստան զենք, զինամթերք, ինչպես նաև կամավորական խմբեր փոխադրելով։
1904-1908 թթ. Գործել է Վանում, որտեղ էլ նրան անվանել են «Վանի Արամ»։ Այնուհետև Օրդու քաղաքում զբաղվել է ուսուցչությամբ, որից հետո 2 տարի ապրել է Ժնևում։
1910 թվականին Արամ Մանուկյանը կրկին վերադարձել է Վան՝ դառնալով Վասպուրականի հայության ամենաճանաչված և սիրված գործիչը:
Վանի ինքնապաշտպանություն. Արմենակ Եկարյանի և այլ ազգային գործիչների հետ միասին կազմակերպել և ղեկավարել է 1915 թվականի Վանի ապրիլյան ինքնապաշտպանությունը:
1915 թվականին Վանից հարկադրաբար հեռանալուց հետո, Արամը մինչև 1917 թվականի դեկտեմբերն ակտիվորեն մասնակցեց Կովկասում եռացող ազգային-քաղաքական կյանքին։
Փախստականների խնամքը հոգալու նպատակով 1917 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Արամ Մանուկյանը՝ որպես Հայոց ազգային խորհրդի լիազոր-ներկայացուցիչ, ժամանեց Երևան:
1918 թվականի մայիսի 28-ին անկախության վերականգնմամբ և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծմամբ նա դարձավ մեր նորագույն պետականության փաստացի հիմնադիրն ու ղեկավարը Երևանում։
1918 թ. հուլիսի 26-ին նա ստանձնեց ՆԳ նախարարի պաշտոնը:
Արամն ամուսնացած էր առաջին խորհրդարանի պատգամավոր, բժշկուհի Կատարինե Զալյանի հետ. նրանք ունեին մեկ դուստր՝ Սեդան:
Ժողովրդի հետ անմիջական շփումների մեջ գտնվող գործիչը 1918 թ. դեկտեմբերին վարակվեց բծավոր տիֆով և մահացավ 1919 թ. հունվարի 29-ին:
Նրա հուղարկավորությունը վերածվեց համաժողովրդական սուգի:
Խորհրդային տարիներին նրա աճյունը տեղափոխվել է Կոզեռնի գերեզմանատուն, իսկ այժմ հանգչում է Երևանի Քաղաքային պանթեոնում:
Երևանի կենտրոնում (Արամի փողոցում) կանգուն է այն պատմական շենքը, որտեղ ապրել է մեծն գործիչը (պատին փակցված է հուշատախտակ)։
Խորհրդային իշխանության անկումից հետո նախկին Սպանդարյան փողոցը վերանվանվեց Արամի փողոց։
2009 թ. մայիսի 30. ՀՀ Ոստիկանության շենքի դիմաց հանդիսավորությամբ բացվեց նրա կիսանդրին (հեղինակ՝ Լևոն Թոքմաջյան)։
2009 թ. դեկտեմբերի 20. Կիսանդրի տեղադրվեց նաև Կապանի քաղաքապետարանի մերձակա հրապարակում։
2018 թ. հուլիս. Երևանի «Հանրապետության հրապարակ» մետրոյի կայարանի մոտ բացվեց Արամ Մանուկյանի վեհաշուք հուշարձանը (քանդակագործ՝ Դավիթ Մինասյան)։
Նրա կյանքին են նվիրված «Առաջին այրեր. Արամ Մանուկյան» և «Ինչո՞ւ է աղմկում անցյալը. Արամ Մանուկյան» ֆիլմերը: