Բացահայտիր Սյունիքը- Հարժիսի (Կոտրած) քարավանատուն
Սյունյաց աշխարհի պատմական հարստությունների շարքում իր ուրույն ու բացառիկ տեղն ունի Հարժիսի քարավանատունը, որը հայտնի է նաև «Կոտրած» անունով։
Այս հոյակերտ հուշարձանը միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության և միջազգային առևտրային կապերի ոսկեդարի կենդանի վկաներից է, որը դարեր շարունակ պատսպարել է Մետաքսի մեծ ճանապարհով անցնող առևտրականներին, ճանապարհորդներին ու նրանց քարավանները։
Քարավանատունը կառուցվել է 1343 թվականին (թեև որոշ աղբյուրներ հիմնադրումը կապում են 1319 թվականի հետ)՝ տարածաշրջանի ազդեցիկ և հզոր Օրբելյան իշխանների հովանավորությամբ ու նախաձեռնությամբ։
Այն Սյունիքով անցնող կարևորագույն առևտրային մայրուղու հիմնական հանգրվաններից մեկն է։
Հատկանշական է, որ քարավանատան մուտքի ճակատակալ քարին պահպանվել է երկլեզու արձանագրություն՝ հայերեն և արաբատառ/պարսկերեն, որտեղ հիշատակվում է Օրբելյան Բեշքեն իշխանի անունը («Ի ԹՎ: ՉԿԸ: ԵՍ ԻՇԽԱՆ ՕՐՊԵԼ ԲԷՇՔԷՆ...»):
Այս երկլեզու արձանագրությունն ուղղակիորեն փաստում է կառույցի միջազգային, տարանցիկ մեծ նշանակությունը և պատմական այն միջավայրը, որտեղ համագործակցում էին տարբեր մշակույթներ ու ժողովուրդներ։
Պատմական աղբյուրները, մասնավորապես Սյունյաց տան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությունները, հայտնում են, որ հարակից Հարժիս (Հարժիք) գյուղը դարեր շարունակ եղել է Տաթևի վանքի սեփականությունը։
Առաջին անգամ այն վանքին է ընծայել Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը 906 թվականին։ Թեև պատմության ընթացքում այդ սեփականատիրական իրավունքը ժամանակ առ ժամանակ խախտվել է, Սյունյաց իշխանները մի քանի անգամ վերահաստատել են գյուղի պատկանելիությունը վանական համալիրին հատուկ կալվածագրերով։
Հարժիսի քարավանատունն իր ճարտարապետական հորինվածքով պատկանում է եռանավ դահլիճ տիպի քարավանատների շարքին և իր կառուցվածքային լուծումներով շատ նման է հանրահայտ Սելիմի (Օրբելյանների) քարավանատանը։
Կառույցի հիմնական մասը հանդիսանում է ուղղանկյուն ընդարձակ դահլիճը, որի ներսի չափերն են 10,2 մ x 18,2 մ։ Այս ներքին տարածությունը երկու շարքով դասավորված մույթերով (յուրաքանչյուր շարքում՝ 4-ական մույթ) բաժանվում է երեք նավերի։
Մույթերը միմյանց և պատերին կապված են եղել թաղածածկը կրող ամուր կամարներով, որոնք թաղերի հետ միասին առնված են եղել երկլանջ կտուրի տակ։ Շինությունը կառուցված է սրբատաշ հրաբխային բազալտից, ինչը ապահովել է դրա երկարակեցությունն ու սեյսմիկ կայունությունը։
Հետագայում դեպի արևելք բացվող մուտքի առջև կցվել է փոքրաչափ (4,05 մ x 9 մ) նախասրահ։
Այսօր հուշարձանը մասամբ պահպանվել է և գտնվում է կիսավեր վիճակում։ Կառույցից հիմնականում տեսանելի են արևելյան հատվածը, պատերի որոշ մասեր և կանգուն մույթերը, իսկ նախասրահը վերածվել է ավերակի։
Չնայած կիսավեր վիճակին՝ այն շարունակում է վեհաշուք տեսք ունենալ և մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմության, ճարտարապետության սիրահարների և արշավականների համար։
Տեղակայումը. Հայաստանի Սյունիքի մարզ, Գորիսի տարածաշրջանի Հարժիս գյուղից մոտ 3.5 կմ հյուսիս-արևմուտք, Որոտան գետի և Վարարակնի միջև ընկած սարահարթ։
Կոորդինատներ. 39.4217, 46.2161