Բացահայտիր Սյունիքը - Խուստուփ լեռ. Սյունյաց աշխարհի պահապանը
Խուստուփ լեռը Սյունյաց աշխարհի ամենավեհաշուք ու խորհրդավոր բնական հուշարձաններից է, որը տարիներ շարունակ հայ լեռնագնացների, զբոսաշրջիկների և ուխտավորների անփոփոխ ուղղությունն է։
Լեռան անվան ծագումնաբանությունը հետաքրքիր շերտեր ունի։ Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ անվան հիմքում ընկած է «խուտ» (բլուր, բարձրություն) արմատը։ Ժողովրդական ստուգաբանություններում այն երբեմն կապվում է լեռան «խիստ» կամ «կուսական» բնության հետ։
Այս հզոր լեռնագագաթը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածում՝ Սյունիքի մարզի արևելյան մասում, Խուստուփ-Կատարի լեռնաշղթայի կազմում։
Լեռան աշխարհագրական դիրքը խիստ տպավորիչ է. այն բարձրանում է Կապան քաղաքից ընդամենը 10 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք՝ իր վիթխարի կերպարանքով հսկելով ողջ տարածաշրջանը։
Խուստուփի բացարձակ բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 3206 մետր է։
Երկրաբանական կառուցվածքի տեսանկյունից Խուստուփը բարդ ու հետաքրքիր միավոր է՝ կազմված հիմնականում պորֆիրիտներից, կրաքարերից և մերգելներից։
Լեռան լանջերն աչքի են ընկնում խիստ մասնատվածությամբ, որտեղ մերկացած են բազմաթիվ ժայռեր, անդնդախոր քարափներ և քարաբեկորային կուտակումներ։
Այս դժվարամատչելի տեղանքը դարեր շարունակ ծառայել է որպես բնական ամրոց։
Լեռան բնաշխարհը չափազանց հարուստ է. ստորին գոտիներում տարածվում են խիտ անտառները, որոնք աստիճանաբար տեղի են տալիս մերձալպյան և ապա ալպյան մարգագետիններին։
Խուստուփի բարձրադիր գոտիներում տիրապետում են սառնամանիքային հողմահարումները, ինչի արդյունքում ձևավորվել է նրա յուրօրինակ սուր գագաթը։
Լեռան ձյան հալոցքից և բազմաթիվ սառնորակ աղբյուրներից սկիզբ է առնում Վաչագան գետը, որն իր ջրերով կյանք է տալիս հարակից բնակավայրերին։
Բացի բնական գեղեցկությունից, Խուստուփը կրում է հսկայական պատմամշակութային և հոգևոր լիցք։
Այն անխզելիորեն կապված է հայ մեծանուն զորավար Գարեգին Նժդեհի անվան հետ։
1920-ական թվականներին հենց այս լեռան լանջերն են եղել Սյունյաց ինքնապաշտպանության հենասյունը։
Նժդեհի կտակի համաձայն՝ նրա մասունքների մի մասն ամփոփված է Խուստուփի լանջին՝ Կոզնի կոչվող վայրում, ինչը լեռը դարձրել է ազգային վերածննդի և անկոտրում կամքի խորհրդանիշ։
Տեղի բնակչության շրջանում լեռը հայտնի է նաև Խստուփ, Կուստուփ կամ Խուստուֆ անուններով։
Լեռան գագաթից բացվում է հեքիաթային տեսարան դեպի Կապան քաղաքը, Զանգեզուրի լեռնաշղթան և Արցախի լեռները, ինչն այն դարձնում է Հայաստանի ամենագրավիչ բնական ուղղություններից մեկը թե՛ ներքին, թե՛ միջազգային զբոսաշրջության համար։
Կոորդինատներ. 39°08'08"N, 46°19'53"E